Posebne dužnosti lica iz člana 61. Zakona o privrednim…

Zakon o privrednim društvima (u daljem tekstu: Zakon) propisuje nekoliko ključnih dužnosti lica koja vode poslove društva, pri čemu te dužnosti predstavljaju osnovne standarde njihovog ponašanja u procesu upravljanja. Razlog za izdvajanje i detaljnije normiranje posebnih dužnosti lica koja vode poslove privrednog društva, prema članu 61. Zakona, jeste potreba da se obezbedi visok nivo korporativnog upravljanja i zaštite interesa društva, njegovih poverilaca i članova. Imajući u vidu da rukovodioci svojim odlukama neposredno utiču na poslovanje, zakonodavac je preciznim definisanjem ovih obaveza nastojao da uvede veći stepen odgovornosti, transparentnosti i kontrole u upravljanju.

Shodno članu 61. Zakona, posebne dužnosti prema Društvu imaju:

1. član Društva koji poseduje značajno učešće u osnovnom kapitalu Društva ili član Društva koji je kontrolni član društva u smislu Zakona o privrednim društvima;
2. direktor;
3. članovi nadzornog odbora;
4. zastupnici
5. prokuristi;
6. likvidacioni upravnik.

Takođe, osnivačkim aktom društva može se proširiti krug lica na koja se primenjuju posebne dužnosti. Međutim, nije moguće suziti broj lica koja su obavezna da ih poštuju, s obzirom na to da je reč o imperativnoj odredbi koja se odnosi na krug lica iz člana 61. Zakona.

Dužnost pažnje. Prva dužnost koju prethodno navedena lica moraju da poštuju jeste dužnost postupanja sa pažnjom dobrog privrednika, koja podrazumeva savesno, pažljivo i razumno odlučivanje, uz poštovanje relevantnih propisa, internih akata i odluka organa društva. Pod pažnjom dobrog privrednika podrazumeva se stepen pažnje sa kojom bi postupalo razumno pažljivo lice koje bi posedovalo znanje, veštine i iskustvo koje bi se osnovano moglo očekivati za obavljanje te dužnosti u društvu. Ako lice, koje ima posebe dužnosti, poseduje i određena specifična znanja, veštine ili iskustvo, prilikom ocene stepena pažnje uzeće se u obzir i ta znanja, veštine i iskustvo. Dakle, lice koje vodi poslove dužno je da prilikom donošenja odluka raspolaže adekvatnim informacijama i da preduzme radnje koje bi u istoj situaciji preduzeo svaki razuman i odgovoran rukovodilac.

Dužnost prijavljivanja poslova i radnji u kojima postoji lični interes. Druga, izuzetno značajna dužnost jeste dužnost lojalnosti društvu, koja obuhvata obavezu postupanja isključivo u interesu društva, a ne u sopstvenom interesu ili interesu trećih lica. Lice koje vodi poslove ne sme da iskoristi svoj položaj radi pribavljanja lične koristi, niti da preduzima radnje kojima bi društvo bilo oštećeno. Lice iz člana 61. Zakona dužno je da odbor direktora, odnosno nadzorni odbor ako je upravljanje društvom dvodomo obavesti o postojanju ličnog interesa (ili interesa sa njim povezanog lica) u pravnom poslu koji društvo zaključuje, odnosno pravnoj radnji koju društvo preduzima. U okviru ove dužnosti obuhvaćena je i zabrana zloupotrebe imovine društva, korišćenja poverljivih informacija radi sticanja koristi i učestvovanja u poslovima koji mogu biti štetni za društvo. Posebno je važno da se svaka transakcija u kojoj postoji lični interes blagovremeno prijavi nadležnom organu društva, a lice koje vodi poslove mora se uzdržati od glasanja ili donošenja odluka u situacijama u kojima je njegov interes suprotan interesu društva.

Dužnost izbegavanja sukoba interesa. Treća obaveza odnosi se na zabranu sukoba interesa, odnosno dužnost da lice iz člana 61. izbegava situacije u kojima njegovi privatni interesi mogu uticati ili izgledati kao da utiču na donošenje poslovnih odluka. Ona se odnosi kako na njih tako i na lica povezana sa njima a zabrane se odnose na korišćenje imovine pa tako i korišćenje informacija do kojih su došli u tom svojstvu a nisu javno dostupne kao i korišćenje mogućnosti zaključenja poslova koje su se ukazale društvu. Ova obaveza uključuje i dužnost otkrivanja potencijalnog sukoba interesa, preduzimanje radnji za njegovo otklanjanje i postupanje tako da se spreči bilo kakav negativan uticaj na društvo. Prikrivanje sukoba interesa predstavlja težu povredu dužnosti, jer direktno ugrožava integritet korporativnog upravljanja i može dovesti do lične odgovornosti lica koje vodi poslove i ova dužnost izbegavanja sukoba interesa postoji nezavisno od toga da li je društvo bilo u mogućnosti da iskoristi imovinu, informacije ili zaključi poslove.

Naime, zakonom je predviđena i obaveza postupanja u granicama ovlašćenja. Lica koja vode poslove dužna su da deluju u skladu sa zakonom, ugovorom/statutom i odlukama skupštine ili odbora direktora. Prekoračenje ovlašćenja može dovesti do lične odgovornosti za pričinjenu štetu.  

Dužnost čuvanja poslovne tajne. Lica iz člana 61. dužna su da čuvaju i poslovnu tajnu, odnosno sve informacije koje nisu dostupne javnosti, a čije bi otkrivanje moglo prouzrokovati štetu društvu. Obaveza čuvanja poslovne tajne traje i nakon prestanka funkcije ili radnog odnosa, što je izričito predviđeno Zakonom. Odavanje poslovne tajne predstavlja tešku povredu dužnosti i može imati za posledicu odgovornost za štetu, kao i druge pravne posledice. Pored lica iz člana 61, ova dužnost se, shodno Zakonu, proširuje i na sve zaposlene u društvu.

Dužnost poštovanja zabrane konkurencije. Poslednja dužnost se odnosi na poštovanje zabrane konkurencije, koja podrazumeva da lica iz člana 61. ne smeju obavljati poslove koji su u konkurenciji sa delatnošću društva, učestvovati u konkurentskim pravnim licima, niti preduzimati radnje kojima bi se umanjila poslovna pozicija društva na tržištu. Zabrana konkurencije predstavlja važan mehanizam zaštite interesa društva, jer sprečava sukob ličnih interesa sa interesima društva i onemogućava zloupotrebu znanja, informacija i pozicije koju rukovodilac ima.

Neispunjavanje dužnosti iz člana 61. može imati za posledicu podnošenje: (i) individualne tužbe (u svoje ime i za svoj račun) člana društva zbog povrede posebnih dužnosti, koja se može podneti u roku od šest meseci od dana saznanja za učinjenu povredu a najkasnije u roku od pet godina od dana učinjene povrede, kao i (ii) derivatine tužbe (u svoje ime a za račun društva) jednog ili više članova društva ako u trenutku podnošenja tužbe poseduju udele ili akcije koji predstavljaju najmanje 5% osnovnog kapitala društva, ako su pre podnošenja derivativne tužbe pisanim putem zahtevali od društva da podnese tužbu po tom osnovu, a taj zahtev je odbijen, odnosno po tom zahtevu nije postupljeno u roku od 30 dana od dana podnošenja zahteva.

Uvođenjem jasnih standarda ponašanja, zakonodavac je postavio čvrst okvir za zdravo, predvidivo i odgovorno korporativno upravljanje. Precizna primena dužnosti iz člana 61. Zakona doprinosi većoj pravnoj sigurnosti, zaštiti interesa privrede i izgradnji poverenja investitora i poslovnih partnera.